انجمن علمی فقه جزای تطبیقی ایران فقه جزای تطبیقی 2980-860X مقالات آماده انتشار 2026 08 27 the role of intent and motive in the realization of apostasy جایگاه قصد و انگیزه در تحقق ارتداد 251790 10.22034/jccj.2026.551744.1779 FA محمد رسول آهنگران استاد گروه حقوق، دانشکده الهیات، پردیس فارابی، دانشگاه تهران، تهران، ایران 0000-0003-1056-5606 امیررضا یوسفی پژوهشگر Journal Article 2025 10 06 The present study aims to examine the role of intent and motive in the realization of apostasy and to analyze their significance in judicial reasoning within the Iranian criminal justice system. In Islamic jurisprudence, apostasy is conceived as a voluntary and deliberate act, which only occurs when an individual consciously, freely, and genuinely decides to renounce Islam. Intent and motive, as the core subjective elements, serve as the criteria for distinguishing genuine apostasy from outward behaviors arising from ignorance, coercion, or misunderstanding. A precise analysis of these elements enables reasoned and fair adjudication consistent with the principles of criminal justice and human rights. Given the silence of the 2013 Islamic Penal Code on the definition and conditions of apostasy, this research—using an analytical–descriptive method and relying on authoritative jurisprudential and legal sources—investigates the position of intent and motive in determining apostasy and their implications for legal foreseeability, reduction of judicial inconsistency, and protection of individual rights. The findings demonstrate that a rigorous assessment of intent and motive not only determines the occurrence of actual apostasy but also provides a key mechanism for human-centered judicial decisions, preventing arbitrariness in adjudication and reconciling criminal justice with Iran’s international obligations on freedom of thought and religion. By offering a restrictive and human-oriented jurisprudential–legal framework, this study proposes a practical pathway for delivering reasoned and just rulings in apostasy cases, showing that intent and motive are not merely mental elements of the crime but the fundamental anchor پژوهش حاضر با هدف بررسی جایگاه قصد و انگیزه در تحقق ارتداد و تحلیل نقش آن در قضاوت فقهی و حقوقی در نظام کیفری ایران انجام شده است. ارتداد در فقه اسلامی مفهومی ارادی و ذهنی است که تنها زمانی تحقق می‌یابد که فرد با آگاهی کامل، اختیار شخصی و تصمیم واقعی از دین اسلام خارج شود. قصد و انگیزه به عنوان عناصر ذهنی اصلی، معیار تعیین ارتداد واقعی از رفتارهای ظاهری، ناشی از جهل یا اکراه، محسوب می‌شوند و تحلیل دقیق آنها امکان قضاوت مستدل، منصفانه و مطابق با اصول عدالت کیفری و حقوق بشر را فراهم می‌آورد. با توجه به سکوت قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲ در تعیین مصادیق و شرایط ارتداد، این پژوهش با روش توصیفی–تحلیلی و بهره‌گیری از منابع فقهی و حقوقی معتبر، جایگاه قصد و انگیزه در تحقق ارتداد و پیامدهای آن برای پیش‌بینی‌پذیری قانونی، کاهش اختلاف آراء قضایی و تضمین حقوق فردی را مورد بررسی قرار داده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که تحلیل دقیق قصد و انگیزه، علاوه بر تعیین تحقق ارتداد واقعی، ابزاری کلیدی برای اتخاذ تصمیمات انسانی، کاهش خودسری در قضاوت و تلفیق عدالت کیفری با تعهدات بین‌المللی ایران در زمینه آزادی عقیده و دین است. این پژوهش با ارائه چارچوب فقهی–حقوقی محدودکننده و انسانی، مسیر عملی برای صدور احکام مستدل و عادلانه در پرونده‌های ارتداد فراهم می‌کند و نشان می‌دهد که قصد و انگیزه نه تنها عنصر ذهنی جرم، بلکه نقطه اتکای اصلی عدالت کیفری و هماهنگی با حقوق بین‌الملل هستند.